بازگشت
قطبنمای هوس در اقیانوس آثار/ چرا باید اجازه دهیم بچهها کتاب مورد علاقهشان را خودشان انتخاب کنند؟
1405/02/25-13:21
یاشار هدایی، نویسنده و منتقد ادبی، با اشاره به برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، پیشنهاد کرد والدین با مشارکت دادن کودکان در انتخاب کتاب، عاملیت آنها را جدیتر بگیرند و به تعبیری از «هوس خواندن» آنها بهعنوان یک قطبنمای راهگشا برای انتخاب کتاب در میانه اقیانوس آثار خوب بهره ببرند.
به گزارش ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، آلبرتو مانگوئل؛ نویسنده و پژوهشگر آرژانتینی که بیش از هر چیز با آثارش درباره تاریخ مطالعه، کتابخانه، حافظه و فرهنگ خواندن شناخته میشود، در جایی گفته است: «میخوانیم و در لحظات تاریک دوباره به کتابها بازمیگردیم؛ برای یافتن واژههایی برای آنچه از پیش در درون خود میدانیم.»
این واژهها اما در روزهای سخت گم میشوند. در هیاهوی خبرها، در ترس از آیندهای نامعلوم و در میان صداهای متناقض جنگی که آتشبساش نیز ناپایدار است، آدمی واژههای درون خود را گم میکند و آنگاه نه راه میماند و نه واژهای. از همین رو و برای پر کردن چنین خلائی است که کتاب را گشودن راهی به سوی جهانهای ممکن دیگر خواندهاند. برای یافتن دوباره این واژهها باید به سراغ کسانی رفت که حرفهشان زیستن با کلمه بوده است.
«جهانهای ممکن در سنگر کتاب» حاصل یک پرسش جمعی در آستانه برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران است: «اکنون که کماکان در سایه جنگ قرار داریم، چه بخوانیم؟» پرسش را به دست کسانی سپردیم که از اهالی دیار کلمهاند: نویسندگان، مترجمان و روزنامهنگارانی که تلاش کردهاند بمباران را با راههای رسیدن به جهانهای دیگر پاسخ دهند. کسانی که همیشه باور داشتهاند «کلمه» مهمترین زیرساخت است. مروجانی که دغدغهشان بیشتر زیستن در جهانهای مختلف است. حالا که آتشبس به دلیل خدعههای بسیار دشمن ناپایدار است، ما میتوانیم پایدارتر از همیشه «بخوانیم» و معنای بیشتری به زندگی بدهیم تا در جهان ایرانیمان سکونت کنیم و رهگذر صرف نباشیم.
در نخستین شماره یادداشت یاشار هدایی در پاسخ به پرسش طرح شده، منتشر میشود، به شرح زیر:
وقتی قرار است به بحث انتخاب کتاب برای کودکان ورود کنیم، در واقع وارد بحث ترویج خواندن و روشهای آن میشویم و درست در همینجاست که باید تا حدودی شکست را بپذیریم؛ چندان که آلبرتو مانگوئل مینویسد «تنها روش مسلم برای ایجاد کتابخوانی روشی است که هنوز کشف نشده است. (۱)» بنابراین برای گریز از این شکست، میتوان از ارائه روشهایی که بسیار گفته و نوشته شدهاند پرهیز کرد و از ایدهها سخن گفت.
چگونگی انتخاب کتاب برای کودکان در دو سطح روشها و بینشها قابل طرح است. سطح نخست متواتر است و رواج بیشتری دارد؛ توجه به سن مخاطب که اغلب متأثر از روانشناسی رشد است، توصیه برای رجوع به فهرستهای ارائهشده توسط نهادهای بررسی و داوری کتاب و ارائه راهکارهایی برای جستوجو در سایتهای کتابخوانی و... از آن جملهاند.
کتابخوانهای حرفهای یا کتابخواران اما، اغلب بینیاز از این قبیل توصیهها هستند؛ چرا که معمولاً این روشها را میشناسند و یا بهگونهای خودبنیاد به روش خاص خود رسیدهاند. آنها ناشرهایشان را برگزیدهاند. نویسندههای محبوبشان و ژانرهای مورد علاقهشان را میشناسند و در نتیجه یکراست میروند سراغ کتابی که میخواهند. مخاطبان آماتور اما میتوانند در قدمهای نخست از این توصیهها و روشها ــ حتی اگر گاهی به کلیشه پهلو بزنند ــ بهره ببرند.
بحث انتخاب کتاب برای کودکان در سطح ایدهها و بینشها، مقداری متفاوت از این قبیل توصیههای عملی است. در این سطح، توصیهای اگر در کار باشد، بیشتر چارچوبی نظری برای تأملورزی است که میتواند بهصورت غیرمستقیم راهنمای عمل قرار بگیرد.
چند سال پیش ــ به گمانم سال ۱۳۹۸ بود ــ به بهانه برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران یادداشتی نوشتم با موضوع انتخاب کتاب برای کودکان. (۲) در آن یادداشت به نظرات ژوزف برادسکی ــ شاعر و برنده نوبل ۱۹۸۷ ــ استناد کردم؛ (۳) که معتقد است «بینهایت بودن نشر» و «پایانناپذیری کتابها»، خوانندگان را سرگردان «اقیانوس آثار» میکند. او این پرسش را مطرح میکند که با چه قطبنمایی میتوان دل به این اقیانوس زد؟
در آن یادداشت بر این نکته تأکید کرده بودم که گریزی از انتخاب نیست و انتخاب نکردن منتهی به محرومیت کودک از کتاب میشود و بار این انتخاب را بر دوش خانوادهها و والدین نهاده بودم و نوشته بودم «انتخاب بین خواندن و نخواندن [...] پیش از آنکه بر عهده کودکان باشد، انتخابی است که بر دوش والدین سنگینی میکند.» اینک اما میخواهم تکملهای بر آن بیفزایم و با این تکمله مقداری از بار والدین را کم کنم و بر دوش کودکان بگذارم.
تکملهام ترکیبی از دو بحث «عاملیت کودکان» و «مسئله لذت خواندن» است. نهادن تمامی بار بر دوش والدین، این استعداد را دارد که کودک را در امر انتخاب کتاب، منفعل و در نتیجه دلزده کند. اما کودکان «عاملیت/ Agency» دارند. عاملیت را ظرفیت فرد برای عمل و کنشورزی مستقل تعریف کردهاند.(۴) بنابراین کودکان حق دارند که در روند انتخاب کتاب مشارکت داشته باشند؛ حتی اگر معیارشان با معیار والدین همخوانی نداشته باشد و به نظر برسد که انتخابشان صرفاً از روی «هوس» است.
آلن جیکوبز در کتاب «لذت خواندن در عصر حواسپرتی» به دو نوع «هوس» اشاره میکند.(۵) نخست، هوس به معنای ترجیحی بیفکر و بیهدف که همیشه منجر به ملال و درماندگی میشود و دوم، هوسی که میتواند هدایتکننده باشد؛ زیرا که ریشه در خودشناسی دارد. جیکوبز هوس نوع دوم را بهعنوان معیاری برای انتخاب کتاب مطرح میکند و مینویسد «چیزی را بخوانید که خوشتان میآید ــ دستکم بیشتر اوقات ــ و خجالت هم نکشید.(۶)» آنچه او مطرح میکند در مورد خواننده بزرگسال است؛ اما شاید در مورد کودکان نیز بهطریق اولی صادق باشد. هوس کودکان برای داشتن کتابی خاص میتواند ریشه در نیازی باشد که دارند و مجالی برای بروز دادن «خود» باشد؛ حتی اگر شامل عواملی فرامتنی چون شکل کتاب و رنگ جلد و... باشد. عدم مشارکت آنها در انتخاب کتاب، میتواند به ندیدن نیازهایشان منتهی شود. علاوه بر این، لذت خواندن را نیز از آنها بستاند.
ارائه قطبنمایی به نام هوس و پیشنهاد تبعیت والدین از هوس فرزندان در این روزگار که والدین با جیبی تنگ و تکیده نظارهگر قیمت کتابها هستند، بیانصافی است؛ اما شاید بتوان تنگی و تکیدگی جیب را در حوزههای دیگری جز انتخاب و خرید کتاب جبران کرد.
اینک که بنا بر شرایط خاص وطن، در آستانه برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران ایستادهایم، کودکان تنفس در فضای شاد نمایشگاه و مواجهه مستقیم با کتابها و نویسندهها را از دست دادهاند و در نتیجه از عاملیت آنها و بروز خواستههایشان در انتخاب کتاب کاسته شده است. اما میتوان این نقصان را بهشکلی مجازی جبران کرد. مشارکت دادن کودکان در انتخاب کتابهای مورد علاقهشان و سپردن روند انتخاب به خواستههای آنان ــ حتی اگر قطبنمایشان هوس باشد ــ شاکله چنین جبرانی است.
ارجاعات
۱. «برچیدن کتابخانهام/یک مرثیه و ده گریز»، آلبرتو مانگوئل، ترجمه نیما م. اشرفی، مان کتاب، ۱۴۰۰، صفحه ۱۴۴.
۲. یادداشت «خواندن، پلی برای گذر از سرگردانی به حیرانی»، سایت کتابک (ketabak.org).
۳. مقاله «چگونه کتاب بخوانیم؟»، ژوزف برادسکی، ترجمه سما قرائی، مجله بخارا، مهر ۱۳۸۸، شماره ۶۸ و ۶۹.
۴. «مفاهیم اساسی در مطالعات کودکی»، آلیسون جیمز و آدریان جیمز، مترجمان: علیرضا کرمانی و افسانه کمالی، انتشارات فراهم، ۱۴۰۳، صفحه ۱۶۵.
۵. «لذت خواندن در عصر حواسپرتی»، آلن جیکوبز، ترجمه علی امیری، ترجمان علوم انسانی و نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ۱۴۰۰، صفحه ۱۵۲.
۶. همان منبع، صفحه ۳۶.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانیم برای ایران» در نشانی book.icfi.ir برگزار میشود.
