بازگشت
کتابهای کمک آموزشی، ارزانترین راه جبران کمبودهای نظام آموزشیاند
1405/03/05-08:15
مدیرمسئول انجمن ناشران آموزشی، با اشاره به کمبود ساعت آموزشی، نبود معلم متخصص و هزینههای بالای کلاسهای خصوصی، کتابهای کمک آموزشی را «ارزانترین، بهترین و کاملترین راه» برای جبران کمبودهای نظام آموزش خواند.
به گزارش ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، نشست «کتاب آموزشی، ناشران آموزشی» ظهر یکشنبه (سوم خرداد ۱۴۰۵) همزمان با نهمین روز از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، با حضور امین آصفی؛ مدیر مسئول انجمن ناشران آموزشی در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. آصفی در این نشست به تشریح چیستی کتابهای آموزشی، ضرورتهای بازار، چالشهای صنفی و مقایسه نظام نشر آموزشی ایران با جهان پرداخت.
امین آصفی در آغاز این نشست، به تعریف کتابهای آموزشی پرداخت و گفت: کتابهای آموزشی منابعی هستند که بر اساس سرفصلهای مصوب کتابهای درسی آموزشوپرورش تألیف میشوند و هدف آنها تسهیل یادگیری، تعمیق مفاهیم و آمادگی برای آزمونهاست. این کتابها خلأ ساعتهای محدود آموزشی و فشردگی کتابهای درسی را پر میکنند.
وی در ادامه کتابهای آموزشی را چنین دستهبندی کرد: نخستین و مهمترین دسته، درسنامهها و کتابهای آموزش هستند. در این کتابها، مطلب کوتاه و فشرده کتاب درسی با توضیح کامل و جامع باز میشود. دسته دوم کتابهای تمرین و سؤالات هستند، چه به شکل چهارگزینهای و چه تشریحی، که همراه با پاسخ ارائه میشوند و در بخش پاسخ، توضیحات کامل و جامعی وجود دارد تا مطلب برای دانشآموز جا بیفتد.
مسئول انجمن ناشران آموزشی ادامه داد: دسته سوم کتابهای کاری هستند که به سبک جهانی «work book» طراحی شدهاند. این کتابها سؤال بدون پاسخ دارند و معلم از دانشآموز میخواهد پاسخ را خودش بنویسد و بعد در کلاس درباره پاسخها بحث و حتی به آنها نمره داده میشود. دسته چهارم کتابهای ویژه تیزهوشان و المپیاد است که سطح بالاتری نسبت به سایر کتابها دارند و برای دانشآموزانی طراحی شدهاند که میخواهند فراتر از آموزش استاندارد حرکت کنند. در نهایت دسته پنجم کتابهای جمعبندی و نکته و تست است که در ایام امتحانات نهایی یا کنکور، دانشآموز میتواند در یک فرصت کوتاه، کل کتاب را مرور کند.
وی با اشاره به نوآوریهای برخی ناشران در تولید کتابهای آموزشی گفت: بعضی ناشران قالبهای جدیدی هم ایجاد کردهاند؛ مثلاً کتابهایی که مفاهیم را در قالب چارت عرضه میکنند یا فرمولنامههایی که تمام فرمولهای یک درس را یکجا جمع کردهاند. این تولیدات جذاب است و مخاطب خودش را دارد، اما به همه دروس قابل تعمیم نیست.
کتابهای آموزشی و مسئلهای به نام «ضرورت»
آصفی در بخش دیگری از این نشست به ضرورت وجودی کتابهای آموزشی پرداخت و گفت: هر ضرورتی از نیازی زاده میشود. کتاب درسی فیزیک پایه دوازدهم یک کتاب ۱۵۰ صفحهای است. آیا این حجم برای دانشآموزی که میخواهد در رقابت چندمیلیونی کنکور شرکت کند کافی است؟ قطعاً نه. ساعت آموزش برخی درسهای مهم در مدرسه به یکی دو ساعت در هفته محدود میشود. از سوی دیگر در بسیاری از مدارس ما معلم متخصص این درسها حضور ندارد. هنوز در برخی مناطق عشایری و روستایی مدرسه به معنای واقعی وجود ندارد، چه برسد به کلاس و معلم و کتاب.
وی افزود: وقتی این کمبودها در نظام آموزشی وجود دارد، باید آن را به شکلی جبران کرد. بهترین، ارزانترین و کاملترین راه، استفاده از کتابهای کمک آموزشی است. من حتی ترجیح میدهم نامش را بگذارم «کتاب مکمل آموزشی». شهریه مدارس غیرانتفاعی یا کلاسهای خصوصی ارقام بسیار بالایی دارد. فیلمهای آموزشی هم گران هستند. اما کتاب آموزشی با همه اینها قابل مقایسه نیست و میتواند نیاز را با هزینهای بهمراتب کمتر تأمین کند.
آصفی در ادامه بحث را به وضعیت بازار نشر آموزشی در ایران کشاند و با اشاره به نقش ناشران گفت: ناشران آموزشی تسهیلگر آموزش در کشورند. آنها از دل کتاب، درس و تمرین و تست تولید میکنند و به دانشآموز تقدیم میکنند تا در امتحانات و کنکور نتیجه بگیرد. اما یک چالش همیشگی در ایران وجود داشته است؛ نهادهای حاکمیتی و مدارس در مقابل این کتابها جبهه میگرفتند. این در حالی است که در مصوبه ۸۲۸ شورای عالی آموزشوپرورش صراحتاً به مدارس اجازه داده شده از کتابهای کمک آموزشی استفاده کنند. این مصوبه حتی فراتر رفته و بحث کتابهای «چندتألیفی» را مطرح کرده است؛ به این معنا که آموزشوپرورش بیاید و برای یک درس مثل فیزیک دوازدهم، سه یا چهار کتاب از ناشران مختلف را تأیید کند و معلم هرکدام را خواست انتخاب کند. این موضوع در دنیا شناختهشده است و در دانشگاههای خودمان هم هر استاد منبع تخصصی خود را معرفی میکند. اما در مدارس ما برخورد سلیقهای باعث شده همچنان برخی با این کتابها مخالفت کنند.
وی به ویژگیهای ناشران آموزشی اشاره کرد و افزود: این ناشران تیمهای تألیف و ویراستاری بسیار قویای دارند. ما در هر مقطع تحصیلی حدود پنج یا ۶ عنوان کتاب درسی داریم که از اول دبستان تا دوازدهم، روی هم میشود نزدیک به صد عنوان. حدود دویست ناشر باید این صد عنوان را تولید کنند. این یعنی یک بازار بهشدت رقابتی هم در تولید محتوا و هم در قیمت. هر ناشر برای بقا باید مزیت رقابتی ایجاد کند؛ محتوایش را بالا ببرد، کتابش را زیباتر کند، قیمت را بشکند و خوب تبلیغ کند. هرکس بتواند همه این مؤلفهها را همزمان داشته باشد، موفق میشود.
آصفی در ادامه این نشست، بحث خود را با اشاره به یک باور نادرست درباره قیمت کتابهای آموزشی پی گرفت و گفت: چند روز پیش یکی از فروشگاههای بزرگ کتاب به من زنگ زد و گفت میگویند کتاب آموزشی گران است. به او گفتم گران نیست. شما بیایید قیمت تمامشده هر صفحه از کتاب آموزشی را با یک کتاب عمومی مقایسه کنید. اگر ما کتاب آموزشی را صفحهای هزار تومان حساب کنیم، کتاب عمومی صفحهای دو تا سه هزار تومان تمام میشود. یعنی قیمت تمامشده هر صفحه کتاب آموزشی چند برابر پایینتر از کتاب عمومی است.
وی در توضیح ریشهیابی این تصور نادرست اشاره کرد: علت اینکه کتاب آموزشی در نگاه اول گران به نظر میرسد، حجم بالای آن است. کتابهای آموزشی غالباً رحلی و چهاررنگ یا دو رنگ هستند تا جذابیت بصری بیشتری برای دانشآموز داشته باشند. از سوی دیگر، این کتابها بسیار قطورند؛ پانصد، ششصد و حتی هفتصد صفحه. بعضیها دو جلدی هستند. وقتی مخاطب این حجم را میبیند، قیمت نهایی به چشمش میآید. اما اگر قیمت هر صفحه را جداگانه محاسبه کند، متوجه میشود که کتاب آموزشی نسبت به قیمت بازار، پایینتر از سایر کتابهاست. ناشر آموزشی در این بازار رقابتی ناچار است از کاغذهای مرغوب و درعینحال با قیمت مناسبتر استفاده کند و تیراژ بالا هم به شکستن قیمت کمک میکند.
آصفی همچنین با ابراز نگرانی از کاهش شمارگان کتابهای آموزشی گفت: متأسفانه باید بگویم که امروز شمارگان کتاب آموزشی آن ارقام سابق را ندارد. رکود خرید، رکود آموزش و تعطیلیهای مکرر مدارس باعث شده شمارگان بهشدت پایین بیاید. دیگر مثل گذشته نیست که ناشران کتابها را در شمارگانهای صدهزار یا پنجاه هزار نسخه چاپ میکردند. این کاهش فقط به ناشر آسیب نمیزند؛ چاپخانه، لیتوگرافی، صحافی و کتابفروش همگی از این رکود متضرر میشوند.
وی یکی از عوامل مهم کاهش تیراژ را افت تعداد داوطلبان کنکور دانست و ادامه داد: امروز حدود ۹۰ درصد از رشتههای دانشگاه آزاد بدون کنکور دانشجو میپذیرند. دانشگاههای سراسری هم ظرفیتهای بدون آزمون دارند. آن تب و تاب گذشته و رقابت چندمیلیونی دیگر وجود ندارد. فقط برای رشتههای خاص دانشگاههای برتر مثل شریف و شهیدبهشتی رقابت باقی مانده که آن هم محدود است. وقتی رقابت کم میشود، تقاضا برای کتاب آموزشی هم کاهش پیدا میکند. این در حالی است که اگر شمارگان بالا برود، قیمت هم میشکند و کتاب بهصرفهتر به دست دانشآموز میرسد.
آصفی در بخش دیگری از سخنان خود، به تفاوت برندینگ در نشر آموزشی اشاره کرد و گفت: در کتابهای عمومی، مخاطب میگوید «شازده کوچولو» را میخواهم یا نام نویسنده را میپرسد. اما در کتابهای آموزشی، دانشآموز یا والد میگوید «فیزیک فلان ناشر» را میخواهم. یعنی برند ناشر بر عنوان کتاب و نام مؤلف غلبه دارد. این نشان میدهد ناشران ما چقدر روی برندینگ خود سرمایهگذاری کردهاند.
وی همچنین به نقش فناوری در نشر آموزشی اشاره کرد و ادامه داد: ناشران ما امروز بهخاطر همین حجم بالای کتابها، از رمزینه پاسخ سریع (Qr code) استفاده و به این ترتیب ارزش افزودهای برای کتاب ایجاد میکنند. دانشآموز با اسکن این کدها میتواند فیلم آزمایشها را ببیند، تدریسهای تکمیلی را تماشا کند، تمرینهای بیشتر حل کند و حتی آزمون بدهد. ما ناشرانی داریم که به سمت آزمونهای آنلاین رفتهاند و در این زمینه موفقیتهای خوبی کسب کردهاند. این اتفاق بهویژه در شرایط فعلی که برگزاری آزمونهای حضوری دشوار شده، کمک بزرگی به دانشآموزان کرده و از نظر قیمتی هم برایشان بهصرفه بوده است.
مدیرمسئول انجمن ناشران آموزشی سپس به یکی از معضلات جدی این صنعت پرداخت و گفت: یکی از چالشهای بزرگ ما فروش غیرقانونی فایل کتابها در کانالهای مجازی است. کانالهایی در پیامرسانهای مختلف ایجاد شده که فایل کتابهای آموزشی را با قیمت پنج یا ۱۰ هزار تومان میفروشند. حتی بعضیها نامش را «عدالت آموزشی» گذاشتهاند، اما این عدالت آموزشی نیست، عدالت مالی است. ناشر میلیونها تومان برای تولید یک کتاب هزینه کرده، تیم تألیف و ویراستاری و طراحی و چاپ به کار گرفته، اما یکشبه فایل کتابش با مبلغی ناچیز در این کانالها پخش میشود. این کار هم به ناشر ضربه میزند و هم به کتابفروش. ما با همکاری پلیس فتا در حال پیگیری و بستن این کانالها هستیم.
چالشی که فقط مختص ناشران آموزشی است
آصفی در بخش دیگری از سخنان خود به یکی از منحصربهفردترین چالشهای نشر آموزشی اشاره کرد و گفت: کتاب آموزشی یکساله پیر میشود. این ایراد از نظام آموزشی ماست. هر سال یا فصول کتابهای درسی جابهجا میشود، یا کل کتاب تغییر میکند، یا سرفصلهای جدید به آن اضافه میشود. ناشر ناچار است هر سال ویرایش جدید بزند و علاوه بر اعمال تغییرات کتاب درسی، تستهای کنکور جدید و سؤالات امتحانی تازه را هم اضافه کند. کتابهایی که خردادماه دانشآموز کنکور میدهد، دیگر برای سال بعد هیچ استفادهای ندارد و عملاً خمیر میشود. این در حالی است که اگر نظام آموزشی ثبات بیشتری داشت، ناشر میتوانست روی همان کتاب قبلی سرمایهگذاری کند و قیمت تمامشده را پایینتر بیاورد.
وی در بخش پایانی سخنان خود، به مقایسه نظام نشر آموزشی ایران با سایر کشورها پرداخت و ادامه داد: در کشورهای شرق آسیا مانند چین، ژاپن و کره جنوبی، کتابهای کمک آموزشی ستون فقرات نظام آموزشی به شمار میروند. آنها مؤسسات خصوصی را با نظام آموزشی خود عجین کردهاند و در کنار کتاب درسی، کتاب کار و کتاب داستان هم به دانشآموز میدهند. در کشورهای غربی مانند فنلاند، سنگاپور و آمریکای شمالی تمرکز بیشتر بر مهارتآموزی و پژوهشمحوری است، اما کتابهای کمک آموزشی در همه این کشورها حضور جدی دارد. در سطح جهانی، ناشران بزرگ و پرفروش، غالباً ناشران آموزشیاند. در ایران هم پرفروشترین ناشران نمایشگاه کتاب، ناشران آموزشی بودهاند.
آصفی اضافه کرد: کتابهای هوشمند در دنیا رو به گسترش است؛ کتابهایی که شبیهسازی آزمایشگاهی دارند، مدلسازی میکنند، ویدئو دارند و تعاملیاند. دیجیتالی شدن کتابها این حسن را هم دارد که ناشر میتواند آنبهآن کتاب را تغییر دهد، ویرایش کند و مطالب جدید را به آن اضافه کند. تکنولوژی یادگیری تطبیقی هم که از هوش مصنوعی برای آموزش شخصیسازیشده استفاده میکند، تحولی بزرگ در جهان ایجاد کرده است.
وی در ادامه مقایسه خود میان نظامهای آموزشی جهان، به تفاوت مدل شرق آسیا و مدل غربی-اروپایی پرداخت و گفت: در کشورهای شرق آسیا مانند چین، ژاپن و کره جنوبی، کتابهای کمک آموزشی بهعنوان ستون فقرات نظام آموزشی شناخته میشوند. در این کشورها مؤسسات خصوصی با سیستم آموزشی عجین شدهاند و چه در مقطع دبستان و چه در دانشگاه، آزمونها و کتابهای درسی را از بخش خصوصی تهیه میکنند. حتی نمونهای برایتان بگویم: چند هفته پیش در یکی از کشورهای شرق آسیا کنکور برگزار میشد و پروازهای آن کشور را کنسل کرده بودند تا هیچ اختلالی در آزمون ایجاد نشود. اینقدر برایشان مسئله کنکور و آموزش جدی است.
مدیرمسئول انجمن ناشران آموزشی ادامه داد: در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی، تمرکز بیشتر بر مهارتآموزی و پژوهشمحوری است. آنها علاوه بر کتابهای درسی، روی کتابهای پژوهشی و مهارتی هم کار میکنند. البته اینها هم کتاب کمک آموزشی محسوب میشوند، اما کمتر به سمت تست و تمرین میروند و بیشتر به پرورش مهارتهای تحلیلی دانشآموز توجه دارند.
آصفی سپس به چالشهای جهانی نشر آموزشی پرداخت و گفت: یکی از چالشهای مشترک در تمام دنیا که ایران هم با آن درگیر است، شکاف دیجیتالی شدن است. دیجیتالی شدن باعث میشود دانشآموز بهتدریج از کتاب فیزیکی و کاغذی دور شود. بخشی از این قضیه به هزینهها برمیگردد؛ کتاب دیجیتال ارزانتر و در دسترستر است. موضوع دیگر اعتبار علمی است. علم لحظهبهلحظه در حال پیشرفت است. یک کنکور آزمایشی یا امتحان نهایی برگزار میشود، اما تا پایان سال نمیتوان کتاب درسی را تغییر داد. در حالی که وقتی کتاب دیجیتالی باشد، میشود بلافاصله و در عرض چند ثانیه محتوای جدید را به آن اضافه کرد. بحث دیگر، در دسترس بودن کتاب است. تا بخواهیم کتاب فیزیکی را از اینجا پست کنیم و به دست مخاطب برسانیم، زمان میبرد. اما کتاب دیجیتال در لحظه و بهصورت اینترنتی در اختیار دانشآموز قرار میگیرد. این سرعت و دسترسی، یک مزیت بزرگ است.
مدیرمسئول انجمن ناشران آموزشی همچنین در صحبت از ضرورتهای علمی کتابهای آموزشی، اشاره کرد: کتابهای آموزشی چند کارکرد اساسی دارند. اول، ساختارمند کردن دانش است. کتابهای درسی ساختار کلی و هدفدار دارند، اما جزئیات را ندارند. کتاب کمک آموزشی میآید و آن ساختار را با توضیحات تکمیلیتر پر میکند. دوم، اعتبار و کیفیت محتوا را بالا میبرد. سوم، تمرکز دانشآموز را افزایش میدهد و پراکندگی ذهن را کاهش میدهد. چهارم، شکافهای آموزشی را پر میکند؛ همان نقصانها و کمبودهایی که یا در کتاب درسی وجود دارد یا در زمان آموزش مدرسه. و پنجم، ابزار ارزیابی و سنجش را در اختیار دانشآموز میگذارد؛ از طریق تمرین و تست میتواند خودش را بسنجد و هیچ محدودیتی هم در تعداد این تمرینها وجود ندارد.
آصفی در بخش دیگری از سخنان خود، بار دیگر بر ضرورت همزیستی کتاب درسی و کتاب کمک آموزشی تأکید کرد و گفت: کتاب درسی دانش پایه است، فونداسیون و اساس کار. کتابهای کمک آموزشی مانند آجر و سیمان ساختمان میمانند که روی این فونداسیون سوار میشوند، به آن شکل میدهند و آن را تعمیق میبخشند. این دو رقیب یکدیگر نیستند، اما متأسفانه سالهاست یک گارد عجیب بین آموزشوپرورش و ناشران آموزشی وجود دارد، در حالی که در هیچجای دنیا چنین چیزی نیست. در بسیاری از کشورها مدارس را مجبور میکنند کتاب کمک آموزشی بگیرند و دانشآموز بیشتر بخواند. خوشبختانه در سه-چهار سال اخیر این فضا در ایران کمی بهتر شده است.
وی همچنین با رد این باور که سؤالات کنکور از کتابهای آموزشی طرح میشود، ادامه داد: اگر سؤالات کنکور و امتحان نهایی را از کتابهای ما طراحی میکردند که ناشر روی عرش بود. اما واقعیت این است که مؤلفان ما بهشدت روی تحلیل سؤالات کنکور و امتحانات نهایی وقت میگذارند. یک ناشر آمده بود تمام سؤالات عربی سی سال گذشته را استخراج کرده بود و نشان میداد که سؤال اول همیشه از یک مبحث مشخص است و هر چند سال یکبار عیناً همان سؤال تکرار میشود. در برخی دروس عمومی گاهی سؤالات عیناً تکرار شدهاند. کتاب درسی منبع محدودی دارد و معلم هم زمان محدودی. پس کتاب آموزشی میآید و این خلأ را پر میکند.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت با شعار «بخوانیم برای ایران» در نشانی book.icfi.ir آغاز بهکار کرد. این نمایشگاه دوشنبه چهارم خرداد (۱۴۰۵) به کار خود پایان میدهد.
