بازگشت
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران و فرهنگسازی خرید کتاب الکترونیک
1405/03/05-08:17
نمایشگاه کتاب تهران در ایران همواره به عنوان بزرگترین رویداد فرهنگی حوزه نشر شناخته میشود. وقتی در چارچوب همین رویداد معتبر، بخشی به نام «ناشران دیجیتال» تعریف شده و ذیل آن و کتابهای الکترونیکی با سرفصل و نشان مشخص ارائه میشوند، تحولات اساسی رخ میدهد.
به گزارش ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، صنعت نشر در ایران، مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه، در دهه اخیر با دو پدیده همزمان روبهرو شده است: نخست، کاهش نسبی سرانه مطالعه در برخی اقشار و دوم، رشد خیرهکننده دسترسی به محتوای دیجیتال. این میان، کتاب دیجیتال (ebook) همواره در هالهای از ابهام قرار داشته است. از یک سو، فناوریهای نوین خواندن را آسانتر و ارزانتر کردهاند و از سوی دیگر، فرهنگ پرداخت برای نسخه الکترونیک کتاب در ایران شکل نگرفته است. هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، با حضور فعال ناشران کتابهای دیجیتال و عرضه قانونی نسخههای الکترونیکی در فرمتهای گوناگون، فرصتی بینظیر برای بازتعریف این رابطه فراهم کرده است. سحر شهامترزم (ویراستار) در یادداشتی تلاش کرده تا با نگاهی تئوریک و مستدل نشان دهد چرا فرهنگسازی برای خرید قانونی کتاب دیجیتال ضرورتی انکارناپذیر برای آینده صنعت نشر ایران است.
واکاوی مسئله؛ دانلود غیرقانونی به مثابه هنجار
برای درک ضرورت فرهنگسازی، نخست باید ماهیت مسئله را به درستی تحلیل کنیم. در ایران، دانلود فایلهای پیدیاف غیرقانونی کتاب در سالهای اخیر به رفتاری عادی و هنجار تبدیل شده است. بسیاری از کاربران بدون آنکه کوچکترین احساس گناهی داشته باشند، آخرین آثار پرفروش را از کانالهای تلگرامی، وبسایتهای اشتراک فایل یا کتابخانههای آنلاین غیرمجاز دریافت میکنند. این پدیده ریشه در چند عامل مهم دارد:
دسترسی آسان و رایگان: وقتی یک فایل دیجیتال با چند کلیک و بدون هیچ هزینهای به دست میآید، انگیزه پرداخت پول به شدت کاهش مییابد. اقتصاد رفتاری نشان میدهد که انسانها ذاتاً تمایل دارند از کالاهای عمومی یا نیمهعمومی به صورت رایگان استفاده کنند، مگر آنکه موانع اخلاقی یا قانونی محکمی جلوی آنها باشد.
نبود زیرساختهای قانونی مناسب: برای سالها، خرید قانونی کتاب دیجیتال در ایران یا غیرممکن بود یا بسیار دشوار. ناشران کمی به تولید کتاب دیجیتال رسمی روی آوردند و فروشگاههای معتبری برای عرضه آنها وجود نداشت.
همارز ندانستن کتاب دیجیتال با کتاب کاغذی: بسیاری از مردم عمیقاً باور دارند که اگر قرار است پول بدهند، باید یک شیء ملموس (کاغذ و چسب و جلد) دریافت کنند؛ در غیر این صورت، فایل دیجیتال را «بیارزش» و «بیهزینه» میپندارند. این یک سوءتفاهم نظری است که ریشه در کالانگاری سنتی کتاب دارد، نه ارزش محتوایی آن.
در چنین شرایطی، نمایشگاه مجازی کتاب تهران – به ویژه با حضور ناشران دیجیتال – به مثابه «شکننده یک بنبست» عمل میکند. این رویداد به مخاطب نشان میدهد که کتاب دیجیتال قانونی، با پشتیبانی ناشر، فرمت استاندارد (EPUB، MOBI، PDF مجوزدار) و کیفیت قابل اعتماد، کاملاً متفاوت از فایلهای اسکن شده غیرقانونی است.
سه استدلال نظری در ضرورت فرهنگسازی
اگر بپذیریم که آینده نشر جهان دیجیتال است، آنگاه باید بپذیریم که دیرکرد در فرهنگسازی برابر است با از دست دادن فرصتهای تاریخی. سه استدلال محکم برای فوریت این فرهنگسازی وجود دارد:
استدلال اقتصادی – بقای ناشران در گرو تنوعبخشی به درآمد: هزینه تولید کتاب کاغذی در ایران (کاغذ، چاپ، توزیع، دپو، برگشت از فروشگاهها) روز به روز افزایش مییابد. در مقابل هزینه تولید یک کتاب دیجیتال (پس از آمادهسازی فایل اولیه) نزدیک به صفر است و توزیع آن آنی و بدون واسطه انجام میشود. ناشرانی که امروز سبد درآمدی خود را با کتاب دیجیتال پربار نکنند، در دهه آینده با بحران مالی مواجه خواهند شد. اما این تغییر مدل کسبوکار تنها زمانی ممکن است که تقاضای واقعی برای کتاب دیجیتال قانونی وجود داشته باشد. نمایشگاه مجازی کتاب، با معرفی صدها عنوان دیجیتال قانونی و قیمتگذاری شفاف، میتواند جرقه این تقاضا را بزند.
استدلال حقوقی و اخلاقی – احترام به مالکیت فکری زیربنای تولید دانش: دانلود غیرقانونی کتاب در ظاهر فقط به جیب ناشر ضربه میزند، اما در عمق به تمام زنجیره تولید دانش آسیب میرساند. نویسنده انگیزه نوشتن را از دست میدهد، ویراستار و مترجم کار کافی برای انجام دادن نخواهند داشت و در نهایت خواننده با انبوهی از متنهای بیکیفیت، بدون نظارت و بدون پشتیبانی مواجه میشود. جامعهای که برای فایل پیدیاف ارزش قائل نیست، عملاً برای محتوای ذهنی ارزشی قائل نیست. نمایشگاه کتاب، چه مجازی و چه حضوری، نماد ارزشگذاری اجتماعی بر کتاب است. وقتی در چنین رویدادی، کتاب دیجیتال در کنار کتاب کاغذی و با احترام یکسان عرضه شود، این پیام به مخاطب منتقل میشود که «محتوای قانونی، صرفنظر از بستر ارائه، ارزش پرداخت دارد.»
استدلال فناورانه – عقبماندگی از اکوسیستم جهانی نشر: بزرگترین پلتفرمهای نشر دنیا (از آمازون گرفته تا گوگلبوکز و اپلبوکز) مدتهاست مدل فروش کتاب الکترونیک را استاندارد کردهاند. همچنین مدلهای اشتراک کتاب دیجیتال (مثل اسکریب) و کتاب صوتی در حال تصاحب سهم بزرگی از بازار مطالعه هستند. اگر صنعت نشر ایران نخواهد در انزوای کامل به حیات خود ادامه دهد، چارهای ندارد جز اینکه از همین امروز مخاطب ایرانی را با خرید قانونی کتاب دیجیتال آشنا کند. نمایشگاه مجازی کتاب تهران یک «تمرین ملی» است. مخاطبی که در این نمایشگاه یک کتاب دیجیتال قانونی خریداری میکند، در واقع عضوی از یک اکوسیستم نوین میشود که در آینده میتواند او را به کتابهای بسیار بیشتری با قیمت مناسب و به صورت قانونی متصل کند.
اما چرا به طور خاص بر نمایشگاه مجازی کتاب تهران تأکید میشود؟ مگر ناشران دیجیتال نمیتوانند خارج از این رویداد نیز فعالیت کنند؟ پاسخ در «اثر تشریفاتی و نمادین» نمایشگاه نهفته است. نمایشگاه کتاب در ایران همواره به عنوان بزرگترین رویداد فرهنگی حوزه نشر شناخته میشود. وقتی در چارچوب همین رویداد معتبر، بخشی به نام «ناشران دیجیتال» تعریف میشود و کتابهای الکترونیکی با سرفصل و نشان مشخص ارائه میگردند، چند تحول اساسی رخ میدهد:
مشروعیتبخشی به کتاب دیجیتال: کتاب دیجیتال یک کالای حاشیهای و مشکوک نیست. کتاب دیجیتال به زودی در قلب صنعت نشر جای میگیرد.
شفافیت فرمتها و قیمتها: مخاطب میفهمد که یک کتاب دیجیتال قانونی چه فرمتهایی دارد (مثلاً EPUB که قابلیت تنظیم فونت و حاشیه را میدهد، بر خلاف پیدیاف ثابت) و چرا باید برای آن هزینه کند.
مقایسه آسان با کتاب کاغذی: در نمایشگاه مجازی، کاربر میتواند همزمان قیمت نسخه کاغذی و دیجیتال یک کتاب را ببیند و متوجه شود که نسخه دیجیتال معمولاً ارزانتر است، اما همچنان ارزش اقتصادی دارد.
علاوه بر این، نمایشگاه مجازی به دلیل حذف محدودیتهای جغرافیایی و کاهش هزینه رفتوآمد، برای اولین بار فرصتی برابر برای تمام اقشار جامعه (از شهرهای کوچک گرفته تا مخاطبان کمتحرک) ایجاد میکند تا با خرید قانونی کتاب دیجیتال آشنا شوند.
موانع و راهکارهای عملی برای تکمیل این فرهنگسازی
با تمام خوشبینی نسبت به نقش نمایشگاه، نمیتوان منکر موانع ساختاری و ذهنی شد. برای اینکه این رویداد صرفاً یک «حرکت تشریفاتی» باقی نماند و به یک نقطه عطف واقعی تبدیل شود، باید موانعی را نیز شناسایی و برای رفع آنها برنامهریزی کرد:
موانع فنی: بسیاری از کاربران هنوز تفاوت بین یک پیدیاف اسکن شده دستی و یک EPUB استاندارد را نمیدانند. ناشران حاضر در نمایشگاه وظیفه دارند آموزشهای کوتاه و کاربردی درباره «چرا باید برای کتاب دیجیتال خوب پول داد» ارائه کنند. مثلاً قابلیت جستوجو در متن، تنظیم نور پسزمینه، هایلایت کردن و همگامسازی بین دستگاهها از مزایای نسخه قانونی است که فایلهای pdf غیرقانونی فاقد آن هستند.
موانع اقتصادی: برای بسیاری از مردم، حتی قیمت پایین کتاب دیجیتال (مثلاً ۲۰ هزار تومان) هم هزینهای محسوب میشود. اینجاست که نقش حمایتهای دولتی و بنیادهای فرهنگی پررنگ میشود.
موانع روانی: همانطور که اشاره شد، بعضی مردم احساس میکنند «پول دادن برای یک فایل» بیمعناست. برای رفع این مانع، نمایشگاه میتواند از تجربههای موفق جهانی استفاده کند؛ مثلاً ارائه نخستین فصل هر کتاب به صورت رایگان، یا طرح «کتاب دیجیتال به همراه نسخه کاغذی با تخفیف ویژه» تا مخاطب به تدریج با ارزش ذاتی محتوا آشنا شود.
از نمایشگاه تا تحول نسلی
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران را نمیتوان به تنهایی نقطه پایان دانلود غیرقانونی در ایران دانست، اما بدون تردید نقطه آغاز یک تحول نسلی در نگاه به کتاب دیجیتال است. آنچه امروز به عنوان «فرهنگسازی» از آن یاد میشود، در واقع «سرمایهگذاری برای آینده نشر ایران» است. نسلی که امروز یاد میگیرد برای کتاب دیجیتال هزینه کند، فردا به عنوان یک شهروند دیجیتال آگاه، از حق مؤلف دفاع خواهد کرد و از زنجیره تولید دانش حمایت میکند.
نمایشگاه مجازی کتاب با گرد هم آوردن ناشران سنتی و دیجیتال، دارد به مخاطب ایرانی میآموزد که «کتاب» یک محتوای ارزشمند است. اگر این پیام به درستی منتقل شود – و شواهد نشان میدهد مسیر درستی آغاز شده – آنگاه میتوان به آینده صنعت نشر در ایران امیدوار بود؛ صنعتی که با آغوش باز فناوری را پذیرفته و با تکیه بر فرهنگسازی درست، میتواند هم پایدار بماند و هم پویا رشد کند. حالا نوبت ما به عنوان مخاطب، منتقد و فعال فرهنگی است که از این فرصت تاریخی پاسداری کنیم و با خرید قانونی کتاب دیجیتال، به این حرکت ملی معنا ببخشیم.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت با شعار «بخوانیم برای ایران» در نشانی book.icfi.ir آغاز بهکار کرد. این نمایشگاه دوشنبه چهارم خرداد (۱۴۰۵) به کار خود پایان میدهد.
