بازگشت
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران؛ نماد تداوم گفتوگو و اندیشه در ایران
1405/02/25-13:20
مریم سلیمی گفت: برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران به جهان نشان میدهد که جامعه ایرانی صرفاً درگیر بقا نیست و همچنان دغدغه اندیشه، گفتوگو، آموزش، حافظه تاریخی و تخیل جمعی را حفظ کرده است.
مریم سلیمی؛ دکترای علوم ارتباطات اجتماعی و مدرس دانشگاه در گفتوگو با ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران با بیان اینکه برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب در میانه یک آتشبس ناپایدار، حامل یک پیام نمادین بسیار مهم است، گفت: جامعه ایرانی حتی در شرایط بیثبات و پراضطراب «چرخه تولید معنا» را متوقف نمیکند. در واقع کتاب و فرهنگ در چنین موقعیتهایی فقط ابزار سرگرمی نیستند؛ بلکه به نشانهای از تداوم حیات اجتماعی، مقاومت مدنی، انسجام ملی و تابآوری فرهنگی تبدیل میشوند.
وی با بیان اینکه در شرایط بحرانی، ملتهایی موفقتر عمل میکنند که بتوانند در کنار مدیریت امنیتی و اقتصادی، «امید فرهنگی» را نیز بازتولید کنند، ادامه داد: نمایشگاه مجازی کتاب دقیقاً چنین کارکردی دارد؛ یعنی به جهان نشان میدهد که جامعه ایرانی صرفاً درگیر بقا نیست و همچنان دغدغه اندیشه، گفتوگو، آموزش، حافظه تاریخی و تخیل جمعی را حفظ کرده است.
سلیمی اضافه کرد: برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران نشان میدهد که فرهنگ میتواند خود را با شرایط بحرانی تطبیق دهد و از طریق فناوری، پیوند اجتماعی را حفظ کند. امروز در جهان ارتباطات، کتاب دیگر فقط یک کالای فرهنگی نیست؛ بلکه به عنوان ابزاری برای «مدیریت روان جمعی» و «امنیت شناختی» شناخته میشود.
نویسنده کتاب «سواد خبری» ادامه داد: پژوهشهای جدید نشان دادهاند کتابخانهها و فضاهای مطالعه در دوران جنگ، پساجنگ و آتش بس، میتوانند به پناهگاههای روانی و اجتماعی تبدیل شوند و مکانهایی برای آرامش، حفظ امید، کاهش اضطراب و جلوگیری از فرسودگی ذهنی باشند. تجربه برخی کشورها نشان داده که کتابخانهها در دوران جنگ میتوانند به مراکز مقابله با اخبار جعلی، حمایت روانی، آموزش سواد رسانهای، تقویت همبستگی اجتماعی و حفظ هویت فرهنگی تبدیل شوند. اینگونه تجربهها به جهان نشان داده که در عصر جنگهای شناختی، فرهنگ و کتاب میتوانند بخشی از امنیت ملی و اجتماعی کشورها محسوب شوند.
این پژوهشگر ارتباطات با تاکید بر اینکه انتشار کتابهای جیبی یا حتی صوتی و... در جریان جنگ ویژه مردم و سربازان میتواند به حفظ تعادل روانی، تخیل و امید در دل بحران کمک کند، گفت: با درک این مسأله مهم که انسانِ خسته و مضطرب، اگر فقط در معرض اخبار جنگ و تصاویر خشونت باقی بماند، دچار فرسایش ذهنی میشود. برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، تداوم همین نگاه است تا بتواند زمینه تأمین کتابهای مورد نیاز مردم به انواع کتاب را فراهم کند.
نویسنده کتاب «گرافیک خبری و اطلاعرسان» با اشاره به اینکه امروزه در بسیاری از کشورهای درگیر بحران، جشنوارههای شعر، نشستهای کتابخوانی، کتابخانههای سیار، حلقههای مطالعه و پلتفرمهای کتاب دیجیتال به نماد مقاومت فرهنگی تبدیل شدهاند، اضافه کرد: این تجربهها نشان میدهد که ملتها فقط با قدرت نظامی دوام نمیآورند؛ بلکه با «قدرت روایت» و حفظ سرمایه فرهنگی زنده میمانند.
سلیمی در ادامه سخنان خود به این موضوع که جهان امروز در حوزه کتاب به سمت «چندرسانهای شدن» حرکت میکند، اشاره کرد و گفت: کتاب دیگر فقط نسخه چاپی نیست؛ بلکه در قالبهای الکترونیک، صوتی، تعاملی و آنلاین در دسترس مردم قرار میگیرد. در بسیاری از کشورهای جهان، بهویژه در شرایط بحران، استفاده از کتابهای صوتی و پلتفرمهای آنلاین مطالعه رشد چشمگیری داشته است، زیرا دسترسی سریعتر، ارزانتر و گستردهتری را فراهم میکند. ما نیز باید به همین سمت حرکت کنیم؛ یعنی توسعه همزمان کتاب چاپی، کتاب الکترونیک، کتاب صوتی و کتابخانههای دیجیتال، تا فرهنگ مطالعه در هر شرایطی حتی در زمان جنگ، بحران و... متوقف نشود.
وی با بیان اینکه رجوع به کتاب در قالب مکتوب، آنلاین، صوتی و دیجیتال در دوران جنگ و پساجنگ نباید فراموش شود، اضافه کرد: کتاب در هر شکل و قالبی «پل دانایی» و ابزار حفظ تعادل ذهنی جامعه است؛ چه برای خودمان و چه برای کودکانمان. کودکانی که در شرایط بحرانی با کتاب، قصه و روایتهای امیدبخش در ارتباط میمانند، در آینده از تابآوری روانی و اجتماعی بیشتری برخوردار خواهند بود.
این استاد دانشگاه «اعتیاد خبری» و «فرسودگی شناختی» را یکی از خطرناکترین پدیدهها در دوران جنگ و پساجنگ عنوان کرد و گفت: انسان در شرایط بحران، مدام اخبار را چک میکند تا احساس امنیت بیشتری پیدا کند، اما در عمل، تکرار اخبار منفی، تصاویر خشونتآمیز و حجم عظیم اطلاعات ضدونقیض، باعث اضطراب، خستگی ذهنی و کاهش قدرت تحلیل میشود.
وی افزود: امروز جنگها «ترکیبی» هستند. یعنی همزمان در میدان نظامی، رسانهای، شناختی، سایبری و روانی جریان دارند. در چنین شرایطی، شهروندان علاوه بر آرامش روانی به «سوادهای نوین» نیز نیاز دارند؛ سواد رسانهای، سواد خبری، سواد بصری و سواد شناختی که به آنها کمک میکند اخبار واقعی را از جعلی تشخیص دهند، در دام عملیات روانی نیفتند، قربانی شایعات و جنگ ادراکی نشوند و بتوانند حقیقت را از دستکاری رسانهای تفکیک کنند. در کنار این موارد، «کتابدرمانی» و سوادهای نوین نیز اهمیت ویژهای دارند؛ یعنی استفاده همزمان از کتاب برای آرامش روان و افزایش قدرت تحلیل و تابآوری اجتماعی. در چنین شرایطی، مراجعه به کتابهای مفید، یک انتخاب لوکس نیست؛ بلکه نوعی مراقبت ذهنی و دفاع شناختی است.
سلیمی در پاسخ به این سوال که چه ژانر یا کتابهای خاصی را برای کمک به التیام روحی مردم در این شرایط پیشنهاد میدهد، گفت: در این میان چند ژانر و حوزه مطالعاتی اهمیت بیشتری دارند از این جمله ادبیات امید بخش و انسانی، ادبیات کلاسیک، کتابهای مرتبط با تابآوری، کتابهای روانشناسی و فلسفی، رمانهای الهام بخش، کتابهای مرتبط با انواع سوادهای نوین مانند سوادهای رسانهای، خبری، بصری، شناختی و...
مترجم کتاب «گرافیک اطلاع رسان۲» ادامه داد: کتابهای مرتبط با سوادهای نوین از جمله سواد رسانهای و خبری کمک میکنند تا توان تشخیص محتواهای جعلی از واقعی را بیابیم. فریب تصاویر و ویدئوهای دستکاری شده و ساختگی را نخوریم. قربانی شایعات و عملیات روانی نشویم. همچنین به تفکر انتقادی و مدیریت واکنشهای هیجانی، مدیریت مصرف رسانهای و کنترل اعتیاد خبری و... یاری میرساند. کتابهای مرتبط با حوزه جنگ شناختی و عملیات روانی نیز به مخاطبان کمک میکند شیوههای اقناع، دستکاری ادراک و مهندسی افکار عمومی را بهتر درک کنند.
این پژوهشگر همچنین مطالعه آثار مرتبط با «سواد بصری» را در شرایط حاکم دارای اهمیت زیادی دانست و گفت: امروز بخش بزرگی از جنگ روانی از طریق تصویر، ویدئو و شبکههای اجتماعی انجام میشود. مخاطب باید یاد بگیرد که هر تصویر یا ویدئویی لزوماً حقیقت کامل نیست و تصاویر نیز میتوانند بخشی از عملیات اقناع و دستکاری ادراک باشند. این میان نباید فراموش کرد که دسترسی به کتاب، فقط به نسخه چاپی محدود نیست. در شرایط بحران و جنگ، کتابهای صوتی، نسخههای آنلاین و پلتفرمهای دیجیتال میتوانند نقش بسیار مهمی در حفظ پیوند جامعه با دانایی و آرامش ایفا کنند. گاهی شنیدن یک کتاب صوتی آرامشبخش، میتواند از ساعتها غرق شدن در اخبار اضطرابآور مفیدتر باشد.
وی افزود: تجربه جهانی نشان داده است که «کتابخوانی جمعی» در شرایط بحران، تأثیر روانی و اجتماعی بسیار مهمی دارد. نشستهای حضوری یا آنلاین کتابخوانی، حلقههای مطالعه خانوادگی، باشگاههای کتاب مجازی، مسابقات خانوادگی کتابخوانی و حتی بلندخوانی کتاب در خانه، میتوانند حس همبستگی، آرامش و گفتوگو را در جامعه تقویت کنند. در بسیاری از کشورها، در دوران جنگ و پساجنگ، خانوادهها بخشی از زمان روزانه خود را به خواندن جمعی کتاب اختصاص دادهاند تا کودکان و نوجوانان کمتر در معرض اضطراب و اخبار آسیبزا قرار بگیرند.
سلیمی با بیان اینکه در چنین شرایطی، مراجعه به «انسانکتابها» نیز اهمیت دارد، گفت: افرادی فرهیخته، آگاه، اهل مطالعه و دارای تجربه زیسته که میتوانند در بحرانها به جامعه آرامش، تحلیل و امید بدهند. گردهم آمدن در کنار این افراد، چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی میتواند بخشی از بازسازی روانی و فرهنگی جامعه باشد.
به عقیده او ادبیات کودک و نوجوان نیز در شرایط بحران اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا به کودکان کمک میکند احساس امنیت ذهنی و ثبات عاطفی پیدا کنند. تجربه کشورهای جنگزده نشان داده که بازسازی کتابخانههای کودک یکی از نخستین اقدامات فرهنگی پس از جنگ است. خانوادهها میتوانند با قصهخوانی، بلندخوانی شبانه، مسابقات خانوادگی کتابخوانی و گفتوگو درباره کتاب، فضایی امنتر و آرامتر برای کودکان ایجاد کنند.
سلیمی تأکید کرد: در روزهای بحران، مردم نباید احساس گناه کنند اگر گاهی به سراغ شعر، طنز یا روایتهای سبکتر میروند. خندیدن، خیالپردازی و فاصله گرفتن موقت از اخبار، بخشی از سلامت روان جمعی است. جامعهای که بتواند همزمان «آرامش روان» و «قدرت تحلیل رسانهای» خود را حفظ کند، در برابر جنگهای ترکیبی مقاومتر خواهد بود.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه جنگ و بحران میتواند فرصتی برای «نوشتن» نیز باشد، گفت: تجربه بسیاری از کشورها نشان داده است که خاطرهنگاری، تجربهنگاری، مستندنگاری و ثبت روایتهای مردمی در دوران بحران، هم به تخلیه روانی افراد کمک میکند و هم سرمایهای ارزشمند برای حافظه تاریخی ملتهاست. مردم میتوانند تجربههای زیسته، احساسات، روایتهای انسانی و حتی خاطرات روزمره خود را ثبت کنند تا هم بخشی از فشار روانی کاهش یابد و هم نسلهای آینده تصویری واقعیتر از این دوران داشته باشند. بسیاری از آثار مهم ادبی و تاریخی جهان، حاصل همین تجربهنگاریهای دوران جنگ و بحران بودهاند.
وی در پاسخ به این پرسش که در این روزها مهمترین پیام رسانهها برای هدایت مردم به سمت کتاب و کتابخوانی چه باید باشد، گفت: مهمترین پیامی که رسانهها باید در این روزها منتقل کنند این است که کتاب صرفاَ مخصوص روزهای صلح و آرامش یا صرفاً یک کالای لوکس نیست؛ باید کمک کرد تا کتاب همواره در ترکیب سبد خرید مردم باشد و به عنوان یک یار همیشگی دانا و مأمن و بخشی از بهداشت روان و امنیت شناختی جامعه تلقی شود.
سلیمی با بیان اینکه رسانهها نباید کتابخوانی را صرفاً یک فعالیت نخبگانی یا فرهنگیِ تشریفاتی نشان دهند، ادامه داد: در شرایط جنگ و بحران، کتاب میتواند نقشی شبیه پناهگاه ذهنی داشته باشد؛ یعنی به افراد کمک کند اضطراب را مدیریت کنند، تمرکز ذهنی خود را باز یابند و احساس تنهایی نکنند. رسانهها باید به مردم یادآوری کنند که میان «آگاهی» و «غرق شدن در اخبار» تفاوت وجود دارد. در جهان امروز، جنگها فقط در میدان نظامی رخ نمیدهند؛ بلکه در ذهن انسانها نیز جریان دارند. اگر ذهن جامعه دائماً در معرض اخبار اضطرابآور، شایعات و تصاویر خشونت قرار گیرد، تابآوری اجتماعی کاهش پیدا میکند.
او با بیان اینکه رسانهها میتوانند مردم را تشویق کنند که به جای مصرف بیوقفه اخبار، بخشی از زمان روزانه خود را به مطالعه کتابهای مفید اختصاص دهند، گفت: این کتابها میتواند در قالب چاپی، دیجیتال، صوتی و آنلاین باشد. کتاب در هر قالبی میتواند ابزاری برای آرامش، معنا، امید، سواد رسانهای و افزایش قدرت تحلیل باشد. رسانهها همچنین میتوانند فرهنگ «کتابخوانی جمعی» را تقویت کنند؛ از مسابقات خانوادگی کتابخوانی گرفته تا نشستهای آنلاین و حضوری مطالعه، پویشهای بلندخوانی، معرفی کتاب توسط چهرههای فرهنگی و ایجاد فضاهای گفتوگو پیرامون کتاب. جامعهای که هنوز درباره کتاب حرف میزند، هنوز توانایی گفتوگو، تفکر انتقادی و امید اجتماعی را از دست نداده است.
سلیمی به سایر پیام رسانهها برای هدایت مردم به سمت کتاب و کتابخوانی اشاره کرد وگفت: همچنین از رسانه ها انتظار میرود به ارتقای سوادهای نوین مخاطب برای مواجه بهتر یاری رساند. انتشار خلاصهای از کتابهای مفید به طوری که انعکاسی از کتابها باشند یا دریچهای به آنها نیز میتواند مفید باشد.
مریم سلیمی در پایان بیان کرد: انتخاب کتابهای مفید بسیار مهم است و کتابهایی که صرفاً با هوش مصنوعی نوشته و منتشر میشوند، چندان پاسخگوی نیازهای انسانی به ویژه در بحران نخواهند بود. از رسانهها انتظار میرود که کتابهای مفیدی را از نویسندگان توانمند و صاحب نظر به جامعه معرفی کنند. مهمترین تجربه جهانی این است که ملتها ابتدا در ذهن و روایتهایشان شکست میخورند یا پیروز میشوند. جامعهای که همچنان کتاب میخواند، مینویسد، تخیل میکند، قدرت تحلیل دارد و فرهنگ را زنده نگه میدارد، در برابر بحرانها مقاومتر خواهد بود.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانیم برای ایران» در نشانی book.icfi.ir برگزار میشود.
